Han Knaap. Bohemien op zoek naar perfectie. Rhenen 1950-1960

In 2022 is het 80 jaar geleden dat Knaap koos voor het kunstenaarschap. Met de tentoonstelling ‘Han Knaap. Bohemien op zoek naar perfectie’ brengt Stadsmuseum Rhenen een ode aan Han Knaap: kunstenaar, ambachtsman én excentriekeling in het Rhenen van de Wederopbouw. Hij verbindt de stad met de Stichting Goed Wonen en tal van grote namen op het gebied van industrieel ontwerpen. De expo vindt plaats van 14 mei 2022 tot en met 25 februari 2023.

Keramist Han Knaap maakt in de jaren 50 en 60 furore met zijn porseleinen koffie- en theeserviezen. Het is de tijd dat luxe keramiek de theetafeltjes siert in het Nederlandse interieur ‘het zondagse servies’. Knaap, afkomstig uit Utrecht, werkt dan in Rhenen. Zijn serviezen en vazen gaan naar de Bijenkorf en Metz & Co, Milaan en Afrika. Heel wat inwoners van Rhenen hebben een echte Knaap in huis.

Meer dan 100 van zijn sobere en prachtig geglazuurde objecten zijn in de expo te bewonderen: serviezen, vazen, maar ook sigarettenhouders en asbakjes. Foto’s en tijdschriften, zoals de Libelle en Goed Wonen uit de jaren 1950-1960, en een film over het maken van porselein maken de presentatie compleet. De tentoonstelling volgt Knaap in zijn passies, zijn tijden in Rhenen (zijn meest succesvolle) en zijn neergang. Diverse privéverzamelaars laten het mooiste uit hun collectie zien, Stadsmuseum Rhenen toont werk uit de eigen verzameling. Sinds 1988 - het jaar van Han Knaaps eerste en postume solotentoonstelling in Den Bosch, Arnhem en Rhenen - is dit de eerste grote museale presentatie van het werk van deze bijzondere keramist.

Bij de tentoonstelling verschijnt het boek ‘Han Knaap. Bohemien op zoek naar perfectie. Rhenen 1950-1960’, geschreven door Bert Stegeman uit Rhenen, verzamelaar van keramiek van Han Knaap. Hij had tal van interviews met mensen die Knaap hebben gekend. Het boek bevat prachtige foto’s van Knaaps keramiek, en is te koop in de Museumwinkel (€ 10,-).

Fascinatie voor het Oosten

Als het aan zijn ouders had gelegen, was Han Knaap (Utrecht 1913 - Maastricht 1973) altijd bouwkundig tekenaar bij Rijkswaterstaat gebleven. Maar al sinds zijn 16de was klei zijn hobby. Een opleiding aan de Rijkstuinbouwschool in Boskoop had hem in aanraking gebracht met de Chinese en Japanse cultuur. Het tijdloze, sobere keramiek in prachtige kleuren fascineerde hem. Dit was het begin van Knaaps drang om het maakproces van porselein te doorgronden. Toen hij het juiste procedé vond, startte hij in 1948 zijn onderneming St. Maarten Porcelein in Utrecht, genoemd naar de beschermheilige van deze stad.

Ambitieus en bourgondisch

Knaap wilde al snel meer productie en het perfecte porselein. Rhenen wilde na de oorlog graag nieuwe industrie, en lokte Knaap met gunstige vestigingsvoorwaarden, rust en ruimte. In 1949 betrok hij op de Radboudweg 9 een gloednieuw porseleinfabriekje annex woning. Architect Nico Andriessen - stagiair bij het bureau van Gerrit Rietveld - tekende voor het ontwerp. Het moderne gebouw van St. Maarten Porcelein viel op. En dat geldt ook voor Han Knaap. In het traditionele Rhenen praat men over zijn bourgondische leefstijl en het ‘samengestelde gezin’. Hij gaat uit in Amsterdam en brengt ‘langharige lieden’ naar Rhenen, kortom: hij bracht een andere wereld binnen. En oog voor schoonheid.

Geheim van de meester

Met gemiddeld 5 medewerkers werkte Knaap in zijn fabriek. Geen werknemer mocht in zijn werkkamer komen, als hij glazuren en klei mengt: het geheim van de meester. Hij ging over op het maken van porselein via mallen, en glazuurde via een giettechniek. Je kocht zijn gebruiksporselein bij Matser in Wageningen en Kunsthandel Baars in Rhenen, maar ook in designwinkels als de Bijenkorf en Metz & Co in Amsterdam. In zijn ‘fabrieksshowroom’ bood Knaap tegen een spotprijs porselein aan dat niet 200 % perfect was. Heel wat mensen in Rhenen hebben daardoor zijn serviezen en vazen in huis: ‘het zondagse servies’.  

Winnaar Triënnale Milaan 1954

Knaap beleefde zijn beste jaren in Rhenen. In 1954 won hij met zijn porselein een gouden medaille tijdens de Triënnale van Milaan, een internationaal vermaard kunstevent. Hij bevond zich dan te midden van andere partijen op het gebied van industrieel ontwerp: keramiekbedrijven als Fris uit Edam en Mosa uit Maastricht, maar ook weverij De Ploeg, glas uit Leerdam en Willem Rietveld met zijn meubilair. Bladen als Goed Wonen, Libelle en Margriet, maar ook het Vrije Volk en het Algemeen Handelsblad zijn enthousiast over Knaaps prestaties. Als geen ander in Europa maakt hij zwartbruin porselein – kaki ten moku - en het witte blanc de chine. Knaap produceert voor de Witte Paters, een missie-orde in Afrika, en wint in 1954 een ‘pitch’ van de Provincie Gelderland, dat servies wil voor het nieuwe Provinciehuis. Opdrachten komen o.a. uit Zweden, België en Zuid-Amerika.

Knaap en de Stichting Goed Wonen

Knaaps keramiek past uitstekend bij de ambities van Stichting Goed Wonen: opgericht in 1946, en wars van bloemetjesbehang en donkerbruin meubilair. Goed Wonen wil frisse kleuren, heldere vormen, energie en comfort in het Nederlandse interieur. Knaaps sobere en pastelkleurige gebruiksporselein doet het goed. Zijn roze servies is niet aan te slepen.

Eind jaren 50 wordt het lastig voor Knaap. De concurrentie van grote industriële keramiekproducenten als Mosa en Rosenthal wordt moordend. China rukt op als producent. Knaap is maar een mini-speler in het industriële spel, en wil geen massaproductie maken. Op gegeven moment komt hij niet meer uit de kosten. ‘Gouden medailles kan Knaap niet eten’, een citaat uit Het Vrije Volk in 1958, maakt duidelijk dat Knaap niet tegen de stroom op kan roeien. Dat hij niet echt zakelijk is, helpt niet mee.

Het doek valt & eerste solo-expositie

De expositie vertelt hoe in 1959 het doek valt voor St. Maarten Porcelein. Knaap koopt een boot, en leidt vanaf dan een zwervend bestaan. De Porseleyne Fles in Delft (tegenwoordig Royal Delft), Potterie De Driehoek in Huizen en de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving in Den Bosch zijn Knaaps laatste werkgevers. In 1973 overlijdt hij onverwacht.

Knaaps porselein maakt deel uit van de Rijkscollectie en tal van museale collecties in Nederland en vind je ook in het Victoria and Albert Museum in Londen.

Aanvullende informatie

  • Datum 14-05-2022 t/m 25-02-2023
  • Regio Utrechtse Heuvelrug
  • Plaats Markt 20, 3911 LJ Rhenen, Nederland