Verhaal

Ze was een van de eerste publieke transgenders in Nederland: de Utrechtse kunstenaar Dirkje Kuik. Op erkenning hoefde ze niet te rekenen. Vrienden keerden haar de rug toe. Toch bleef ze strijden om zichzelf te kunnen zijn.

Auteur: Floor Tinga

Dirkje Kuik werd in 1929 geboren als William Diederich Kuik. Haar vader had een houtatelier en haar moeder een antiek en curiosa zaak aan de Oude Kamp in Utrecht. Dirkje was een zeer begaafd kind. Op haar vijfde las ze alle boeken stuk. Ook al begreep ze er soms geen woord van. Dat maakte niet uit. Ze kon lezen.

Eigenwijs

Dirkje was eigenwijs, dat ook. Zelfs zo eigenwijs dat ze vroegtijdig de HBS verliet. Ze wilde kunstenaar worden. Enkele jaren studeerde ze aan de kunstacademie, waar ze werd weggestuurd omdat ze ‘te eigenwijs’ was. Ze besloot haar eigen pad te volgen en werd schrijver, dichter en beeldend kunstenaar. Zo schreef ze voor Het Parool en tekende voor Vrij Nederland. Samen met Joop Moesman en Henc Maarsseveen richtte ze het Grafisch Genootschap De Luis op. Later schreef ze ook boeken en dichtbundels. Ze ontving meerdere literaire prijzen, waaronder de Multatuliprijs in 1998.

Jurken en maillots

Als kind had ze al de voorkeur om jurken en maillots te dragen. Haar ouders hadden hier geen bezwaar tegen. De buitenwereld dacht er anders over. Kinderen dreven de spot met haar. Er werd gevochten en gescholden. Net zo lang tot ze toch maar besloot een broek te dragen. Lange tijd ging ze voor de buitenwereld door het leven als man. Ze was zelfs getrouwd met een vrouw, die haar de vrijheid gaf om thuis vrouwenkleding te dragen. Nadat haar huwelijk stukliep, besloot ze op haar vijftigste een geslachtsverandering ondergaan. Het was eind jaren zeventig. Voor haar operatie reisde ze naar Londen. Eindelijk kon ze zijn wie ze al die tijd al was. ‘Ik heb nooit besloten vrouw te worden. Dat had ik vanaf het begin moeten zijn,’ zei in een interview.

Erkenning

Op erkenning voor haar vrouw-zijn, hoefde ze in eerste instantie niet te rekenen. Vrienden keerden haar de rug toe. Klanten die haar kunst hadden gekocht, brachten het terug met het argument dat ze werk wilden van de mannelijke kunstenaar. Ook in haar paspoort bleef ze een man. Het gebrek aan keuzevrijheid maakte haar boos en ze spande een proces aan tegen de Nederlandse Staat. Want als je bent getransformeerd tot vrouw, dan moet dat toch gewoon in je paspoort staan? De Hoge Raad was het met haar eens. De wet werd in 1985 gewijzigd.

Gebruiksaanwijzing

Dirkje was een vrouw met een gebruiksaanwijzing. Ze was prikkelbaar en maakte snel ruzie met mensen. Toen haar vriend Jo Nijenhuis overleed, trok ze zich steeds meer terug. Door een hartoperatie en mondkanker was ze bovendien verzwakt. Ze leefde alleen nog op bier en chocomel. Dirkje woonde inmiddels weer in haar ouderlijk huis, dat ze kocht nadat haar ouders waren overleden. Toen de conservator Jos te Water Mulder een expositie over haar werk organiseerde, bloeide ze weer helemaal op. Ze kroop uit haar schulp en maakte zelfs nieuw werk.

Haar dood in 2008 kwam onverwacht. Ze werd in klein gezelschap begraven bij Begraafplaats Soestbergen aan de Gansstraat.

Museum Dirkje Kuik

Jos te Water Mulder kocht het huis van Dirkje om zo haar nalatenschap in ere te houden. Het is zelfs een museum geweest. Bezoekers konden ervaren hoe ze had geleefd op een schamele 25 vierkante meter tussen schilderijen, etsen, stapels boeken, beeldjes, opgezette vogels en andere voorwerpen. Het laagje stof op haar spullen liet Jos te Water Mulder onaangeroerd. ‘Ze ontleende inspiratie aan verval,’ zei hij in een interview. Helaas is het museum in 2012 gesloten, maar het nalatenschap is nog virtueel te bezoeken.

Dit verhaal hoort bij het thema ‘Niet geschikt voor onderdanigheid’ waarin je moedige, onbaatzuchtige en tot voor kort onbekende vrouwen uit de Utrechtse geschiedenis ontmoet.

Bronnen en meer lezen

- Boer, Christine. Dirkje Kuik, beeldend kunstenaar en schrijfster in Utrecht. Geraadpleegd van: http://www.kunstliefde.nl/content/files/artikel_Dirkje_Kuik.pdf

- Eggeraat, Amarens. Dirkje Kuik was een van de eerste publieke transvrouwen van Nederland. Geraadpleegd van: 
https://www.vice.com/nl/article/evexmz/dirkje-kuik-was-een-van-de-eerste-publieke-trans-vrouwen-van-nederland

- Jansen, Jan. Mijn bijzondere band met kunstenares Dirkje Kuik. Geraadpleegd van:
https://www.nieuws030.nl/achtergrond/-mijn-bijzondere-band-met-kunstenares-dirkje-kuik/

- Lieshout, Maurice van (2011) Het universum van een duizendpoot: Museum en Kunstzaal Dirkje Kuik. Vereniging Oud-Utrecht: tijdschrift voor geschiedenis van stad en provincie Utrecht, jg. 84 (2011), nr. 1, p. 24-26

Luisteren

Ook is er een podcast over Dirkje gemaakt door The Dead Society. Een podcast over de bekende en minder bekende doden op Begraafplaats Soestbergen. 

Dit verhaal hoort bij het thema ‘Niet geschikt voor onderdanigheid’ waarin je moedige, onbaatzuchtige en tot voor kort onbekende vrouwen uit de Utrechtse geschiedenis ontmoet.

meer

verhalen

meer