De avondklok in Utrecht

4 min

In 2021 maakte Nederland weer kennis met de avondklok. Met de avondklok wordt nu alleen de tijd bedoeld dat je binnen moet zijn, maar vroeger was het een echte klok die geluid werd. Al in de Middeleeuwen werden klokken al gebruikt om mensen te vertellen wat er aan de hand was of wat ze moesten doen. Alhoewel, vroeger? De klokken in de Utrechtse Buurtoren luiden nog steeds dagelijks, en roepen symbolisch op tot het openen of sluiten van de stadspoorten.

De Buurtoren heeft van oudsher twee geluien, het kerkgelui met de gewijde kerkklokken (voor kerkdiensten, doop, begrafenissen en trouwerijen). En de daarboven hangende Banklok en de Waakklok. Die laatste luidde voor het openen en sluiten van de stadspoorten. 's Avonds mocht niemand de stad meer in of uit nadat de avondklok had geluid. Hierdoor werd het ook wel de ‘boefklok’ of ‘boevenklok’ genoemd: boeven konden dan beter maar de stad verlaten. Het verhaal gaat dat wanneer tegen de schemering de waakklok luidde, men tot ver in de omtrek het knarsen van de sluitende poortdeuren kon horen. Na het luiden van de avondklok, moest men in de stad het haardvuur doven ter voorkoming van brand. De klok sloeg alarm bij oproer, vijandigheden van buitenaf en luidde bij storm en brand. Het betekende oppassen geblazen en dat alle weerbare mannen zich moesten verzamelen.

De Banklok werd geluid bij bijvoorbeeld het bevestigen van raadsbesluiten en andere aankondigingen. De klok werd dan geluid om de burgers bijeen te roepen voor het voorlezen van een besluit, eigendomsoverdracht of strafvonnis. Een verdachte misdadiger moest zich ‘voer die clocke’ verdedigen. Zelfs bij vrijspraak kon hij veroordeeld worden tot het betalen van de kosten van het luiden van de Banklok.

De Banklok in de Buurtoren

Stadsklokken waren dus een belangrijk communicatiemiddel. De klok van Utrecht hing sinds de 15de eeuw in de Buurtoren. De stad beschikte nog niet over een stadhuis met klokken en omdat de raadsleden ook in het parochiebestuur van de Buurkerk zaten, konden ze de klokken van de Buurkerk gebruiken. De klok werd ‘Banklok’ genoemd omdat het gold voor het stedelijk rechtsgebied, de ‘stadsban’. De betekenis van de Banklok nam na 1528 snel af. Alleen als brandklok bleef ze in functie tot ongeveer 1912.

Ongemak door de avondklok

De avondklok leidde ook vroeger tot kleine ongemakken. Zo gaf de Vlaamsche Opera in 1769 een aantal uitvoeringen in Maarssen ‘in de grote tent bij de herberge de Zwaan’. Ook veel Utrechters wilden hier graag bij zijn, maar de uitvoeringen werden ’s avonds gegeven. Om dit mogelijk te maken, begon de voorstelling al om vijf uur. Na afloop van elke voorstelling lag een schuit klaar zodat de Utrechters weer voor het luiden van de ‘boefklok’ om half negen in de stad konden zijn!

En nu

Bij iedere raadsvergadering wordt de klok van de Buurtoren geluid en ook bij het aantreden van een nieuwe burgemeester. De avondklok is weer actueel geworden door het coronavirus. De waakklok van de buurtoren wordt al sinds 2002 van maandag tot en met zaterdag om 07.55 en 21.55 geluid. Tijdelijk is de luidtijd vervroegt tot 20.55 uur. Het klokgelui herinnert de burger eraan haast te maken en naar huis te gaan, al worden de stadspoorten nu niet meer niet gesloten.

Geschreven door IJbeling Hartog Schrijfteam UtrechtAltijd Ontdek alle verhalen van deze schrijver

Bronnen

Utrechts Klokkenluiders Gilde. (z.d.). UKG luidt Avondklok, via http://www.klokkenluiders.nl.

Vee werd vroeger door de Buurkerk gedreven. (1961, 9 december, pagina 4). Utrechtsch Nieuwsblad, via Het Utrechts Archief.

Evers, G.A (1939) De Vlaamsche Opera in 1769 te Maarssen, in Maandblad van Oud-Utrecht, Jg.14 nr 10, p77

Mr. S Muller FZ., De Middeleeuwse Rechtsbronnen der stad Utrecht.

Aanvullende informatie