Waterlinies

De strijd om Nieuwersluis

6 min

De Oude Hollandse Waterlinie werd in juni 1672 in gebruik genomen om de opmars van de Franse legers van koning Lodewijk XIV tot stilstand te brengen. Door de Franse bezetting van de Hollandse versterkte stad Naarden volgde de Oude Hollandse Waterlinie vanuit de Zuiderzee de Vecht. Bij Nigtevecht boog de linie af in westelijke – Hollandse – richting. Dit betekende dat de Vechtstreek niet door de waterlinie werd beschermd. In 1672 en 1673 werd de streek geplunderd door Fransen op zoek naar geld, materiaal en levensmiddelen.

Maandenlang probeerden de Franse legers onder leiding van de hertog Luxembourg tevergeefs een weg te vinden door de uitgestrekte onder water gezette polders. In het voorjaar van 1673 kwam Lodewijk II van Bourbon, de prins van Condé naar Utrecht om de leiding over de Franse legers over te nemen. Na een feestelijk onthaal op 1 mei begon Condé zijn verkenning van de Oude Hollandse Waterlinie.

Tegenaanval

Condé liet de commandant van Woerden naar Utrecht komen en bracht zelf een bezoek aan Naarden. Hij stuurde vervolgens soldaten naar Muiderberg, ’s-Graveland en diverse posten langs de Vecht, waaronder Nieuwersluis. Hertog Luxembourg ging met een groot aantal soldaten en hoge officieren naar Woerden.

Om de Franse plannen te dwarsbomen gingen de Nederlandse soldaten onder leiding van stadhouder Willem III van Oranje over tot een tegenaanval. Na overleg met kolonel Johan van Stockheim in Weesp vertrokken in de ochtend van 14 mei zo’n 1.600 man met een groot aantal boten naar Nieuwersluis. De Franse bezetting vluchtte naar Breukelen, en enkele uren later zag een Franse verkenningseenheid dat de Nederlandse soldaten en boeren bezig waren met het aanleggen van versterkingen. Eén van de Fransen werd hierbij gedood.

De Franse bezetting vluchtte naar Breukelen, en enkele uren later zag een Franse verkenningseenheid dat de Nederlandse soldaten en boeren bezig waren met het aanleggen van versterkingen.

Twee dagen later bereikte kapitein Toutlemonde – in Nederlandse dienst – met 150 soldaten Breukelen. De Fransen weken uit naar het huis Gunterstein, waar zij zwaar geschut hadden opgesteld waarmee ze vier Nederlandse soldaten doodden. Toutlemonde gaf opdracht tot een tijdelijke terugtrekking, en terwijl zijn soldaten één voor één een brug overstaken werd de kapitein beschoten en raakte hij gewond. Hij werd naar Amsterdam gebracht, waar hij overleed.

De Oude Hollandse Waterlinie kreeg na de verovering van Nieuwersluis een nieuwe vorm. Vanuit de Zuiderzee werd de Vecht voortaan gevolgd tot aan Nieuwersluis. Door polders tussen Nieuwersluis en Woerdense Verlaat onder water te zetten werd het nieuwe deel van de linie verbonden met de bestaande inundaties. Door deze aanpassingen konden polders langs de Kromme Mijdrecht en Amstel weer droog worden gemalen.

Versterkingen

Het verlies van Nieuwersluis kwam voor de Fransen in Utrecht als een verrassing. Condé en Luxembourg haastten zich met ruim 4.000 soldaten naar Breukelen, maar een aanval op het versterkte Nieuwersluis leek hen niet zinvol. Zij keerden terug naar Utrecht en lieten de soldaten achter om rondom Breukelen nieuwe versterkingen op te werpen. Om deze versterking bij Nieuwersluis en Breukelen mogelijk te maken werden veel boerderijen, schuren en buitenplaatsen verwoest. Schrijver Johannes Grybius deed verslag van de gebeurtenissen en merkte op dat de streek hierdoor in korte tijd veranderde ‘in een volkomen wildernis’.

Nadat beide legers hun posities hadden versterkt werd de strijd bij Nieuwersluis in juni hervat. De posten lagen zo dicht bij elkaar dat de beschietingen met kanonnen aan beide zijden veel soldaten doodden, en anderen ertoe bracht om naar de Nederlandse zijde over te lopen. Ondertussen probeerden de Fransen om bij Muiden een doorbraak te forceren, maar toen dit mislukte werd ook de strijd aan de Vecht gestaakt. De Fransen bleven nog tot september in Breukelen. Eind november verlieten zij tenslotte ook Utrecht.

Geschreven door Sander Enderink Stichting Oude Hollandse Waterlinie, historicus, auteur Het Oude Hollandse Waterlinie Boek

Aanvullende informatie