Verhaal

Ieder jaar zingen en spelen in Nederland duizenden mensen de Matthäus Passion van Bach. Een traditie waar in het buitenland met verbazing naar wordt gekeken. De massaliteit waarmee het is omarmd is een betrekkelijk nieuw fenomeen. Wie in de jaren ‘30 naar een uitvoering wilde kon bijvoorbeeld naar het Concertgebouworkest gaan luisteren, dat al sinds 1899 op Palmzondag de Matthäus Passion programmeerde. Een professioneel orkest vol mensen met een degelijke conservatoriumopleiding. Om zo’n stuk met een groepje amateurs uit te voeren, laat stáán studenten, dat kwam bij geen weldenkend mens op. Behalve bij musicoloog en dirigent Hans Brandts Buys. Eind jaren ‘30 ontstond bij hem het idee voor een studentenmuziekgezelschap dat tot de dag van vandaag floreert: het Utrechts Studenten Koor en Orkest (USKO).

Auteur: Michiel Zupec, Schrijfteam UtrechtAltijd

Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog was Brandts Buys actief als dirigent in de Utrechtse studentenwereld bij een ad hoc samengesteld groepje musicerende studenten. Maar hij had ambities voor een grootschaliger muziekgezelschap. Dit werd praktisch gedwarsboomd door de loyaliteit van mensen naar hun studentenverenigingen, die vaak zelf een muziekclubje hadden. Gaandeweg ziet hij dat in zijn muzikale droom tevens een sleutel verpakt zat voor een maatschappelijk ideaal. Muziek als middel om de verzuiling te doorbreken en mensen met elkaar te verbinden. Daar leek ruimte voor aan het einde van de oorlog.

De oprichting

De oorlog en de bevrijding zorgden binnen de academische gemeenschap voor verbroedering en hoop op maatschappelijke veranderingen. Mede dankzij de toewijding van zijn volgelingen lukte het Brandts Buys zijn droom waar te maken. Op 5 oktober 1945 zag een nieuw muziekgezelschap het licht dat niet verbonden was aan kerk, religie, politiek, ideologie of één van de traditionele Utrechtse studentenverenigingen. Het Utrechts Studenten Koor en Orkest was geboren. Uniek voor de tijdsgeest.

Laagdrempelig maar hoge eisen

Brandts Buys’ ideaal ging verder: ook het muzikale niveau van leden mocht geen drempel vormen. Dus geen audities. Tegelijkertijd streefde hij, mede door zijn musicologische achtergrond, naar een hoog niveau. Met hulp van zijn didactische vaardigheden en enthousiasme wist hij zijn kennis en liefde over te brengen. Zo gebruikte hij tijdens een repetitieweek serviesgoed om de complexe structuur van Bachs Matthäus Passion inzichtelijk te maken. Anno 2019 lijkt het alsof ieder zichzelf respecterend Nederlands gehucht een eigen Matthäus uitvoering heeft, meestal uitgevoerd door lokale musici. Maar in 1945 bestempelde men dit werk nog als absoluut ongeschikt voor amateurs. Hans Brandts Buys legde met het USKO een basis voor de Nederlandse Matthäus Passion-traditie.

Stad

Waarom kon het USKO juist in Utrecht slagen, ondanks felle weerstand? In de eerste plaats dankzij de stad. Hoewel de prioriteit van de Utrechters lag bij de wederopbouw, was er ook honger naar cultuur. Het aanbod was schaars. Concerten van het USKO waren vaak uitverkocht en trokken vele honderden bezoekers per uitvoering. Door steun van het Utrechtse publiek durfde het USKO de grootste Bach herdenking ter wereld te organiseren in 1950, 200 jaar na het overlijden van de componist.

Universiteit

De tweede verklaring voor het succes is de ondersteuning vanuit de Universiteit Utrecht. Zij gaf het USKO onder meer een podium tijdens ceremoniële ijkpunten van het academisch jaar. Jarenlang werden voor de verjaardag (Dies Natalis) van de Universiteit muziekwerken geschreven door bekende Nederlandse componisten. Wouter Paap, Louis Andriessen, Henk Badings: allen componeerden voor het USKO. Hierdoor werd, naast de werken van Bach, hedendaagse muziek onderdeel van het USKO repertoire.

Nog steeds uniek

In 1959 overleed Hans Brandts Buys. Gilles Michels is, na Jaap Hillen, Harold Lenselink en Johan Rooze, de vijfde dirigent van het USKO. Terwijl andere naoorlogse initiatieven een zachte dood stierven, bleef het USKO springlevend. In de bijna 75 jaar van haar bestaan heeft een lidmaatschap van het USKO een passie voor muziek aangewakkerd bij duizenden mensen. Dat heeft de stad, naast ontelbare concerten, door de jaren heen ook vele muziekgezelschappen opgeleverd waarin die passie voor muziek wordt doorgegeven.

Bronnen en meer lezen

- Alkemade, F., Berg van den, M., Braam, A., Diepersloot, A., Meijer, W., & Wijting, W. (1995). Een passie voor het USKO. Utrecht: USKO eigen beheer.

- Horst van der, A., & Scheepen, M. (1984). In het licht van Bach. Utrecht: USKO.

- www.usko.nl en de site van de reünistenvereniging: www.rusko.nl

- Bezoek ook eens de site van Eduard van Hengel, die alles (echt alles!) omtrent Bach verzamelt op zijn website: https://www.eduardvanhengel.nl/

 

 

 

meer

verhalen

Gerelateerde objecten

meer