Ziektes en gezondheid

Een pestepidemie verlengt het bezoek van tekenaar Saenredam

7 min

Pieter Jansz. Saenredam is bekend geworden als schilder en tekenaar van stadsgezichten en kerkinterieurs. Hij werkte vooral in zijn woonplaats Haarlem, maar in juni 1636 bezocht hij Utrecht. Waarschijnlijk kwam hij speciaal om de Mariakerk te tekenen en bleef hij langer omdat de pestepidemie van die zomer in Haarlem erger was dan in Utrecht. Daarom tekende hij ook in andere kerken waaronder de Dom.

In de Middeleeuwen was Utrecht als bisschopsstad de grootste en belangrijkste stad van de noordelijke Nederlanden. Er waren veel kerken en kloosters. In 1636 stonden er nog tien grote middeleeuwse kerken in Utrecht. De Dom en de Mariakerk waren internationaal bekend en werden veel bezocht door reizigers.

Pieter Saenredam was in 1597 geboren in Assendelft. In 1608, na het overlijden van zijn vader, verhuisde hij met zijn moeder naar Haarlem. Hij ging in de leer om schilder te worden en werd in 1623 ingeschreven bij het Sint Lucasgilde als meester-schilder. Vanaf 1628 legde hij zich vooral toe op architectuurschilderkunst. Het eerste schilderij dat Pieter Saenredam signeerde, laat de Sint Bavokerk in Haarlem zien. Maar Saenredam ging ook naar andere steden om te schetsen. Zo bezocht hij ’s-Hertogenbosch, Assendelft, Rhenen, Alkmaar en Amsterdam.

Door de tekeningen van Pieter Saenredam weten we precies hoe de Mariakerk en het verdwenen middenschip van de Dom eruit gezien moeten hebben.

Verdwenen kerken

Waarschijnlijk kreeg Saenredam een opdracht van Constantijn Huijgens om een schilderij te maken van de Mariakerk. Op 18 juni 1636 maakte hij zijn eerste schets in de Mariakerk. Hij tekende hier zes weken lang. In de laatste week van juli begon Saenredam ook andere kerken in Utrecht te tekenen. In principe maakte hij drie interieurs per kerk. In september tekende Saenredam in de Dom. Samen met beiaardier Jacob van Eyck beklom hij de Domtoren. In oktober 1636 maakte hij een tekening van het stadhuis met de Domtoren op de achtergrond.

Op 1 augustus 1674 trok een tornado over Utrecht. Het schip van de Dom stortte in en werd niet meer opgebouwd. De Mariakerk, die al tientallen jaren lang was verwaarloosd, raakte verder beschadigd. In de loop van de 18de eeuw begon de sloop van deze kerk en in de 19de eeuw was alleen de kloostergang nog maar over. Dankzij de tekeningen van Saenredam weten we nog hoe het schip van de Dom en de Mariakerk eruit zagen.

Veel werk van Pieter Saenredam bevindt zich in Nederlandse museumcollecties. Het schilderij van het middenschip en het koor van de Mariakerk, dat waarschijnlijk voor Constantijn Huygens is geschilderd, is te zien in het Rijksmuseum. Het Mauritshuis heeft een schilderij van de buitenzijde van het koor in haar collectie. Veel tekeningen van de Utrechtse kerken bevinden zich in de collectie van Het Utrechts Archief en zijn alleen bij uitzondering op tentoonstellingen te zien.

Bronnen

- Liesbeth M. Helmus (red.), Pieter Saenredam, het Utrechtse werk. Schilderijen en tekeningen van de 17de-eeuwse grootmeester van het perspectief. Utrecht, 2000

Geschreven door Nettie Stoppelenburg Vakspecialist bij Het Utrechts Archief, historica en schrijver. Ontdek alle verhalen van deze schrijver

Meer info