Verhaal

Tientallen jaren was Villa Java bij het Cantonspark in Baarn een laboratorium en opslagplaats voor schimmels. De directeur woonde er ook: Johanna Westerdijk (1883-1961). In 1917, toen vrouwen in Nederland nog niet eens mochten stemmen, benoemde de Utrechtse Universiteit haar als eerste vrouw tot hoogleraar. Nu is Villa Java gesloopt en het lab verhuisd naar De Uithof in Utrecht. Ook daar leeft de naam Johanna Westerdijk voort.

Auteur: Alice Doek, Schrijfteam UtrechtAltijd.nl

Mislukte oogsten leidden in de negentiende eeuw vaak tot hongersnood. Westerdijk en haar collega’s onderzochten welke ziekteverwekkers hieraan schuldig waren. Het vak plantenziektekunde stond toen nog in de kinderschoenen. Slechts tachtig levende schimmelsoorten had het Centraal Bureau voor Schimmelcultures toen ze de touwtjes in handen nam. Door studiereizen (onder andere naar Japan en Zuid-Afrika) en ruilverkeer groeide de collectie levende schimmels naar elfduizend soorten. Er kwamen niet alleen nieuwe schimmels het pand in. Ook werden ze geruild met andere instellingen of verkocht aan de voedingsindustrie. Zo kun je geen kaas en bier maken zonder schimmels. Ook medicijnfabrikanten van onder meer penicilline hadden veel belangstelling voor haar werk. Baarn werd zo de schimmelhoofdstad van de wereld.

Werken

Johanna was niet alleen ambitieus maar ook toegewijd. In de Tweede Wereldoorlog deelde ze haar eigen schaarse voedsel met de schimmels om die in leven te houden. Ze werd beroemd doordat haar lab uitvond welke schimmel de oorzaak is van de iepenziekte. Dat was belangrijk omdat deze in Nederland populaire boom vaak door die kwaal werd getroffen. In de stad Utrecht bijvoorbeeld stonden in 1920 ongeveer 7.000 iepen. In de jaren 1932-1933 moest daarvan meer dan de helft gerooid worden. Tegenwoordig worden iepen ingeënt.

Feesten

Schimmels saai? Westerdijk vond van niet. Eén van haar levensmotto’s was: ‘Van een saai en eentonig leven gaat zelfs een schimmel dood.’ En deze spreuk werd boven de deur van een bijgebouw van Villa Java in steen gebeiteld:

‘Werken en feesten vormt groote geesten'

Ze gaf zelf het goede voorbeeld. Vele feesten en partijen werden in Villa Java aangericht. Zodra een werknemer tot doctor promoveerde, werden delen van het proefschrift op rijm voorgedragen, onder begeleiding van de piano. Tot in het holst van de nacht vloeide het bier en klonk haar gejodel en bulderlach. Die feesten waren er heel regelmatig: onder Johanna’s hoede promoveerden 56 wetenschappers, waarvan de helft vrouwen. Johanna gebruikte haar positie om de rol van vrouwen in de sector te verbeteren. Ze nam dan ook bij voorkeur vrouwelijke studentes aan als er vacatures waren in haar laboratorium.

Johannapolder

Met Johanna’s dood in 1961 stopte haar werk niet. Het laboratorium groeide stevig door en is nu gevestigd aan de Uppsalalaan op de Utrechtse Uithof. Dat dat gebied vroeger de Johannapolder heette, heeft niets met Westerdijk te maken. Maar ze zou vast blij zijn geweest met de nieuwe naam van het instituut waar ze zo lang de baas was: het Westerdijk Fungal Biodiversity Institute. Ook een bronzen borstbeeld naast het gebouw herinnert aan haar vroegere leiderschap. In het Cantonspark in Baarn werd in 2017 een herdenkingsboom voor haar geplant. Natuurlijk, een iep.

Bronnen en meer lezen

- Atria Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis (2008) Archief Johanna Westerdijk, via: https://hdl.handle.net/11653/arch214

- KNAW.nl (2017) 2017 Westerdijkjaar: 100 jaar vrouwelijk hoogleraarschap, via: https://knaw.nl/nl/actueel/johanna-westerdijk-jaar/westerdijk 

- Lambers, P. Johanna Westerdijk, Universiteitsmuseum Utrecht, via: https://www.universiteitsmuseum.nl/collectie/collectieverhalen/johanna-westerdijk

- Vrienden van het Cantonspark (juni 2017) Professor doctor Johanna Westerdijk, een dame van formaat, via: https://www.cantonspark.nl/images/Nieuwsbrief/Nieuwsbrief%20juni%202017%20small.pdf

- Westerdijk Fungal Biodiversity Institute, Bronzen beeld van Johanna Westerdijk onthuld, via: http://www.westerdijkinstitute.nl/Defaultinfo.aspx?Page=CrowdfundingJWbeeld

meer
meer