Prachtheggen

4 min

Heggen zijn een prachtig en boeiend onderdeel van ons landschap. Ze behoren tot een van de oudste landschapselementen van ons cultuurlandschap. De afgelopen eeuw zijn veel van deze ‘doornenhagen’ verdwenen en voor een deel vervangen door prikkeldraad. Is de heg nu afgeschreven?

Nee, want wandelend of fietsend door het Kromme Rijngebied en de Gelderse Vallei zien we in het voorjaar nog steeds veel sleedoorn, meidoorn, rozen en vlier bloeien. En in het najaar kleuren bessen, bottels en bramen de omgeving. Bovendien zijn heggen voor veel dieren een ideale leefomgeving. Insecten in allerlei vormen en kleuren, zangvogels, roofvogels, kikkers, muizen en dassen vinden er hun onderkomen.

De heg als verdedigingslinie

Al meer dan 2000 jaar geleden vinden we in West-Europa dichte netwerken van heggen. Julius Caesar laat in het dagboek van zijn Gallische Oorlogen in 57 voor Chr. optekenen dat zijn leger in het centrale deel van het huidige België niet opschiet omdat de lokale bevolking (de Nerviërs) een landschap vol ondoordringbare heggen hebben gemaakt. De heg als verdedigingslinie, we komen het ook later in de geschiedenis veelvuldig tegen. In de loop van de eeuwen echter zijn heggen toch vooral als perceelscheiding, veekering (om vee binnen de percelen te houden) en leverancier van hout gebruikt. In gebieden waar heggen op en rond het boerenerf een belangrijke rol hebben, ontstaan in Nederland en in andere delen van Europa netwerken van heggen met bomen en kruidenrijke zomen.

Julius Caesar laat optekenen dat zijn leger in het centrale deel van het huidige België niet opschiet omdat de lokale bevolking (de Nerviërs) een landschap vol ondoordringbare heggen hebben gemaakt.

Heggen in de 21ste eeuw

In werkelijkheid zijn heggenlandschappen veel mooier en waardevoller dan we hier in een paar regels proberen te schetsen. Tegelijkertijd moeten we helaas constateren dat er veel heggen en heggenlandschappen in Nederland momenteel slecht aan toe zijn. Ze hebben niet meer de natuurlijke rijkdom en dichtheid van weleer. Het schilderachtige, boeiende heggenlandschap is vaak nog slechts met moeite en de nodige fantasie te herkennen.

Heggen zijn levende afscheidingen die groeien, van vorm veranderen en ouder worden. Om ze in de juiste vorm en op lange termijn vitaal te houden, is er eeuwenlang in heggen gekapt, gezaagd en geplant. Voor elk cultuurelement, heggen niet uitgezonderd, is functioneel en duurzaam beheer essentieel. Dat geldt ook nu nog. De functies veranderen echter: minder boerderij en meer maatschappij.

Een goed onderhouden heg is nog altijd een ondoordringbare barrière voor mensen, vee en honden.

De functie van een heg

Heggen hebben tegenwoordig een belangrijke ecologische functie. Een goed onderhouden heg is nog altijd een ondoordringbare barrière voor mensen, vee en honden. Voor andere dieren en planten vormt het echter een geweldige omgeving. Veel vogels, kleine zoogdieren en reptielen kunnen zich er goed in verschuilen. En ze vinden er, net als verschillende soorten vlinders en insecten, hun voedsel. Heggen vormen een ideaal ecologisch netwerk waarlangs planten en dieren zich verspreiden. Een hele dierenwereld heeft  baat  bij de beschutting en het voedsel dat de struiken, de bomen en de kruidenranden (en niet te vergeten de akkers en weilanden) bieden.

Gevlochten heggen

Landschap Erfgoed Utrecht is in samenwerking met Stichting Heg en Landschap in 2010 een project gestart in de Kromme Rijnstreek om het behoud van heggen te stimuleren. Vrijwilligersgroepen in die regio hebben onder meer een cursus heggenbeheer en heggenvlechten gevolgd. Heggenvlechten is een oude techniek (ambacht) die we weer nieuw leven inblazen. Door kale heggen met gaten te ‘vlechten’ ontstaat een vitale heg die weer ondoordringbaar is en ecologisch zeer interessant is.

In deze compilatie van het Kampioenschap Heggenvlechten 2018 is te zien hoe het heggenvlechten werkt.

Bronnen en meer lezen

Burm, Paul & Haartsen, Adriaan. (2003) Boerenland als natuur; verhalen over historisch beheer van kleine landschapselementen. Utrecht: Matrijs.

Roeleveld, Lex. (2011) Heggen in het Nationaal Landschap Rivierenland, verslag van de inventarisatie en het herstel van heggen. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van Landschap Erfgoed Utrecht door Stichting heg & landschap.

Om de kennis over goed heggenbeheer te vergroten, organiseert Landschap Erfgoed Utrecht (afhankelijk van de behoefte) een cursussen voor vrijwilligers en andere belangstellenden.