Sporen van 2000 jaar krijgsgewoel op een paar vierkante kilometer

5 min

Er is waarschijnlijk geen andere plek in Nederland die op een paar vierkante kilometer in 2000 jaar zoveel krijgsgewoel heeft gekend. We hebben het over het meest oostelijke puntje van de Utrechtse Heuvelrug, de Grebbeberg, tussen Rhenen en Wageningen. Hoe we dat weten? Door geschreven bronnen en verhalen, maar ook door wat daarvan nu nog te zien is in het landschap en onder de grond.

Archeologen loopt het water in de mond bij het zien van deze hoogtekaart. Bovenstaand kaartje laat een aantal verschijnselen zien of bijna zien uit heel verschillende tijden - van de vroege middeleeuwen tot na de Tweede Wereldoorlog - maar allemaal gerelateerd aan oorlog en strijd.

Prominent in het centrum van het beeld zien we de halfcirkelvormige walburg de Heimenberg waarvan uiteraard alleen de laatste fase aan de oppervlakte te zien is (nr. 2 op afbeelding). De dubbele gracht en de wal (goed gearticuleerd dankzij herstel in 2001-2003) dateren uit de 12de/13de eeuw. De gebruiksgeschiedenis van deze walburg is niet goed bekend, want het binnenterrein is nooit opgegraven. Onder de wal gaat een oudere gracht schuil. Organisch materiaal op de bodem daarvan leverde een koolstofdatering op van 680 plusminus 30 na Chr.

Dat brengt ons naar de tijd dat Franken en Friezen in midden Nederland een steeds verschuivend front onderhielden en zo nu en dan met elkaar slaags raakten of hier en daar een kerkje stichtten dan wel vernielden. Het is dan ook onduidelijk door wie en tegen wie deze burg gebouwd is al wordt ze in de Cuneralegende gezien als woonplaats van Radboud/Radbod, de koning van de Friezen. De naam Heimenberg verwijst naar Heimo, de vader van de vier Heemskinderen uit het gelijknamige gedicht. Heimo zou een zwager van Karel de Grote zijn geweest. Van Rhenen tot de Dordogne ligt een handvol heuveltoppen-met-ruïne die verwijzen naar deze sage. Verrassenderwijs ontbreekt vondstmateriaal uit de 11de eeuw - de periode van de strijdlustige gravin Adela – op deze plek.

Bastions uit de patriottentijd

Aan de overkant van kanaal de Grift, dus ten zuiden en oosten van de walburg zien we drie bastions (nr. 4) die als uitbreiding op het hoornwerk (1745, nr. 3) bij de Grebbesluis in diezelfde Grift zijn aangelegd in 1786. Het rommelt dan in de Republiek - vooral in Gelderland - tussen patriottistische vrijkorpsen en prinsgezinde troepen.

Van de Tweede Wereldoorlog getuigt een loopgraaf bij de huidige ingang van de walburg (nr. 6). Verder ten westen is een lange loopgraaf, de zogenaamde stoplijn, te zien (nr. 7) De stoplijn vormde samen met de loopgraven van de frontlijn en voorposten op de flank van Grebbeberg de basis van de op de Eerste Wereldoorlog gebaseerde en dus verouderde Nederlandse strategie tegen de Duitse invasie in mei 1940.

De Grebbebergstellingen waren goed bekend bij de Duitse troepen omdat de uitkijktoren van Ouwehands Dierenpark slechts 400 meter achter de stoplijn tot in 1940 een perfect overzicht bood.

Op één van de plateaus tegen de flank van de stuwwal stond in de meidagen van 1940 een batterij en nog dieper - in het water van de Grift - is een verbreding te zien (nr. 5). Deze werd aangelegd in 1939 waarna op de bodem een betonbed is gestort. Hier had een gemaal zullen verrijzen dat nodig was om de Gelderse Vallei ter verdediging onder water te zetten. Het is er niet van gekomen. Niet dat de plannen werden ingehaald door de Duitse invasie. Het was meer een fatale combinatie van zorgeloosheid en Hollandse zuinigheid tot diep in 1939. Bovendien waren de Grebbebergstellingen goed bekend bij de Duitse troepen omdat de uitkijktoren van Ouwehands Dierenpark slechts 400 meter achter de stoplijn tot in 1940 een perfect overzicht bood.

Tweede nationale monument

Het jongste object wordt gevormd door het carré langs de weg, boven (nr. 8). Het is het zuidelijke deel van het tweede nationale monument ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Het eerste nationale monument staat op de Dam in de hoofdstad. Net boven de weg wordt het Rhenense monument op de Grebbeberg gecompleteerd door een sokkel met daarop twee liggende leeuwen en een kruis. In de sokkel zijn twee regels uit het Wilhelmus gegraveerd. Het beeld markeert de ingang van het Militair Ereveld en werd in 1953 onthuld.

De wandel- en fietsroute Archeotrail Utrecht Grebbeberg leidt u langs verschillende van de hier beschreven punten.

Hoogtekaarten

De hoogtekaarten uit dit verhaal komen uit het citizen science project 'Erfgoed Gezocht'. Via de www.erfgoedgezocht.nl speurden mensen via hoogtekaarten mee naar archeolgisch erfgoed als grafheuvels en Celtic Fields. Een recordaantal hoogtekaarten zijn in korte tijd onderzocht. Erfgoed Gezocht is een project van Landschap Erfgoed Utrecht en de Universiteit Leiden.

Geschreven door Bert Huiskes

Aanvullende informatie