Verhaal

Als je goed om je heen kijkt tijdens het wandelen, fietsen of autorijden zie je ze soms opeens; kleine of grote schilderingen op een muur. Heb je wel eens lang genoeg gekeken om de betekenis te ontdekken? En weet je ook wanneer de schildering gemaakt is, misschien gisteren of al tientallen jaren geleden? Ken je bijvoorbeeld “Ducdalf met schepen” in de Adelaarsstraat in Utrecht. Dit is een van de oudste muurschilderingen (1978) die op dit moment nog te zien is in Utrecht. Want dat is het bijzondere van muurschilderingen (street art); de ene dag zijn ze er nog en de andere dag zijn ze verdwenen. Overgeschilderd of afgebroken.

Auteur: Lotte Drouen

Street art kan om verschillende redenen worden gemaakt. De boodschap van het werk kan zowel een persoonlijk verhaal, politieke boodschap, kritische blik of juist een grap zijn. In Utrecht komt street art, en dan hebben we het over een schilderingen die gemaakt zijn met verf of een spuitbus in de buitenruimte, vanaf de jaren ’70 steeds meer voor. In deze tijd wordt de kunstvorm vooral gebruikt om politieke standpunten duidelijk te maken, dus eigenlijk om protest aan te tekenen en in opstand te komen. Bijna al deze oude protestwerken zijn uit het hedendaagse straatbeeld weer verdwenen maar gelukkig wel vastgelegd door fotografen. Benieuwd naar wat er ooit op de muren van Utrecht te zien is geweest?

Chileens protest in Utrecht

Een van de eerste protest muurschilderingen waarvan beelden zijn, is die van de schildersbrigade El Frente in Wijk C. Op 8 september 1977 word deze schildering tegenover het oude Hoofdbureau van Politie op Paardenveld 1 op de hoek van de Dirck van Zuylenstraat en de Waterstraat geplaatst. De schildering op de muur is een protest tegen het bewind van president Pinochet in Chili. Dat het een protest is, is niet alleen te zien aan de muurschildering maar ook de naam van de groep die afgeleid is van El Frente Popular, een Chileense volksbeweging die actief was tussen mei 1936 en februari 1941. Niet geheel toevallig vind er een dag later, op 9 september, een manifestatie plaats in ’t Hoogt in Utrecht tegen Pinochet. Dat de tekening reacties uitlokte blijkt wel uit het feit dat de schildering tot drie keer toe beklad is en weer hersteld. In 1983 is de muurschildering voorgoed verwijderd vanwege nieuwbouw in Wijk C. Op de schildering waren opstandige Chilenen te zien.

Actie tegen sloopbeleid bij Oudwijk-Zuid

Oudwijk-Zuid in Utrecht word eind negentiende eeuw als typische arbeiderswijk gebouwd. De wijk kent in de jaren zeventig en tachtig van de volgende eeuw veel verval en vormt in die tijd samen met Wittevrouwen een van de meest roemruchte wijken van de stad. Een groot deel van de huizen is dichtgetimmerd en er is veel leegstand. Om de toestand te verbeteren en in het kader van stadsvernieuwing kiest de gemeente voor sloop en hele straten en straatdelen worden vervangen met sociale woningbouw. Op de muur van het huis aan de Oudwijkerdwarsstraat 22 wordt in mei 1982 een muurschildering gezet als protest tegen het gemeentelijke sloopbeleid. Je ziet een grote gele truck met als nummerbord het woord gemeente die huizen sloopt. Even verderop staan bewoners vol schrik te kijken.  De vervaardigers van de muurschildering is het kollektief Karkas. Een kollektief dat ook in andere protestschilderingen in Utrecht in latere jaren een rol speelt maar waar weinig tot niks over te vinden is. Dus wie dit precies waren is tot op heden niet bekend.

Actie tegen het sloopbeleid Oudwijk-Zuid

Kunstenaarsprotest tegen minister Van der Louw

Onder het kortstondig ministerschap van Van der Louw (PvdA) krijgen de kunsten in 1982/83 een bezuinigingsgolf over zich heen. Vooral de sector toneel en het orkestenbestel moeten inkrimpen. Om hiertegen in opstand te komen wordt er in Utrecht een publieksvriendelijk protest georganiseerd in het weekend van 8 en 9 mei 1982. Bezoekers kunnen veelal gratis voorstellingen bezoeken en in gesprek gaan met kunstenaars. Door beeldende kunstenaars wordt ook een muurschildering op de Korte Nieuwstraat gelegen blinde gevel van de Regentesseschool (Hamburgerstraat 22) geschilderd. Hierin komen de belangrijkste speerpunten van het kunstenaarsprotest naar voren dat gaat over verlies van banen door de bezuinigen en hoe sommige kunstvormen om zeep worden geholpen. Het levert een niet al te vrolijk beeld op.

Kunstenaarsprotest tegen Van der Louw

Kunstenaarsprotest tegen Van der Louw

Geef voor Amelisweerd

In 1970 ontstaan de eerste plannen om de snelweg A27 dwars door het natuurgebied Amelisweerd te leggen. Door omwonenden van dit Utrechtse landgoed wordt met verschillende acties de aanleg voor lange tijd voorkomen. Er wordt zelfs een werkgroep opgericht: ‘Vrienden van Amelisweerd’. In 1982 moet de Tweede Kamer definitief stemmen of het Rijk het plan om een weg aan de rand van het bos te bouwen tot uitvoer mag brengen. Uit die tijd stamt de eerste muurschildering op de zijgevel (Aalscholverhof) van het hoekhuis Gansstraat 64 te Utrecht waaraan het kollectief Karkas ook weer mee werkt. Het plan voor de snelweg wordt uiteindelijk aangenomen met 71 tegen 69 stemmen waarbij er 465 bomen worden gekapt. Deze eerste muurschildering is tot 2007 zichtbaar. Daarna wordt de muurschildering vervangen voor een nieuwe muurschildering met de woorden Drop hearts not bombs, de Utrechtse kabouter en een verwijzing naar Amelisweerd en de gekapte bomen in de rechter onderhoek en de linker bovenhoek. In juli 2014 wordt ook deze weer overgeschilderd met een nieuwe schildering die niks meer te maken heeft met dit thema. Maar wie weet, aangezien op dit moment het thema weer speelt, prijkt er misschien binnenkort wel weer een nieuwe schildering op deze muur met de protestkreten van vandaag.

Muurschildering Amelisweerd Aalscholverhof

Drop hearts not bombs

 

Het kolonisatie verleden

Op de gevel van een huis bij de kruising van de Floresstraat met de Van Riebeeckstraat in de wijk Lombok wordt op 6 mei 1983 een kunstwerk onthuld met de naam ‘De Kolonisatie’ maar is vandaag de dag niet meer te zien. De muurschildering wordt gefinancierd door de gemeente, aldus het buurtblad Bouw op 7 maart 1983. De schildering is een ontwerp van Basuki Resobowo een kunstenaar die als vluchteling via Duitsland naar Nederland komt en die zichzelf een ‘single fighter’ noemt tegen de heersende politiek in Indonesië. Het kunstwerk wordt samen met M.F. Berends, het Centrum voor Beeldende Vorming Artibus en het kollectief Karkas vervaardigd. Waarschijnlijk hoort deze schildering bij het debat dat in de jaren ’90 word gevoerd over het koloniale verleden van Nederland. In Utrecht richtte zich dit debat deels op de straatnamen in de wijk Lombok.

Afbeelding van de muurschildering, voorstellende de kolonisatie, ontworpen door Basuki Resobowo, op een gevel aan een pand in de Van Riebeeckstraat te Utrecht.

Toon je ruggengraat

Een meer recenter voorbeeld van protest via muurschildering is de schildering van de ruggengraat op het Ubica-pand aan de Ganzenmarkt dat vele zich nog wel zullen herinneren. Deze schildering wordt door de krakers van het gebouw in 2002 aangebracht. De gevels krijgen de kleuren zwart en wit met in het midden een gele ruggengraat. Volgens eigen zeggen staat de ruggengraat voor een aantal zaken: “Zo verbindt het ontwerp het oorspronkelijke en het huidige gebruik van de Ubica -panden en is een duidelijke vingerwijzing naar de lokale politiek. Zo was de voornaamste slogan van de Ubica matrassenfabrikant, welke tot 1989 haar showroom aan de ganzenmarkt had; "Het gaat om de ruggegraat!". En ook de bewoners en gebruikers tonen ruggengraat door de panden te onderhouden en eigen verantwoordelijkheid te nemen. Ook staat het ontwerp symbool voor de sterke ruggengraat die je in deze tijden van politieke machtsverschuiving moet hebben en is het een geheugensteuntje aan de overburen in het stadhuis bij wiens gratie zij zich in het gemeentelijke pluche mogen nestelen.' In 2012 worden de panden verkocht en opgeknapt en verdwijnt de ruggengraat ook van het pand.

Ubica: 'Het gaat om de ruggengraat!'

Wil je weten wat er nu zoal op de muren te zien is? Loop dan eens een rondje door de stad en kijk goed om je heen of neem deel aan een van de georganiseerde wandelingen door de stad.

Dit verhaal is onderdeel van de serie 'Tot hier en niet verder!' Daarin duiken we in de opstandige verhalen uit de geschiedenis van de provincie Utrecht. Wie kwamen er in opstand in de provincie? Wanneer was hun #tothier-moment? Op welke manier kwamen ze in actie en welke idealen werden nagestreefd? Onrust, oproer en opstand! UtrechtAltijd.nl staat de komende maanden bol van de opstandige verhalen uit de provincie Utrecht.

Bronnen

- Bleijenberg, R (2018) De route naar een inclusieve herinnering. Geraadpleegd van: https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/366991/finalversion%20RHG%20Bleijenberg.pdf?sequence=2&isAllowed=y

- Geijssen, W (2015, 6-7) Verdwenen beeld - De Chileense muurschildering. Geraadpleegd van: http://www.nieuws030.nl/hist030rie/verdwenen-beeld-de-chileense-muurschildering/

- Geijssen, W (2015, 24-7) Verdwenen beeld - Deze muurschildering had moeten blijven. Geraadpleegd van: http://www.nieuws030.nl/hist030rie/verdwenen-beeld-deze-muurschildering-had-moeten-blijven/

- Van den Berg, M (2016, 4-12) Utrechtse mysteries opgelost: waar komen al die muurschilderingen vandaan? Geraadpleegd van: https://indebuurt.nl/utrecht/nieuws/opmerkelijk/utrechtse-mysteries-opgelost-waar-komen-al-die-muurschilderingen-vandaan~18735/

- Utrechts Nieuwsblad (1982, 10-05) Kunstenaarsprotest in Utrecht trok veertigduizend mensen. Utrechts Nieuwsblad, pagina 13. 

 

 

Op de kaart

meer

verhalen

Gerelateerde objecten

meer