Verhaal

Soms komt er bij het meldpunt archeologie van Landschap Erfgoed Utrecht een vondst binnen die zo uniek is, dat archeologen daar niet meteen een sluitende verklaring voor hebben. Dit keer gaat het over een gouden ring uit de late middeleeuwen die niet eerder in Nederland is aangetroffen. In deze aflevering van ‘Vondst van de Schervendokter’ duikt Alexander van de Bunt in het verhaal achter deze bijzondere middeleeuwse ring.

‘Ik was met stomheid geslagen toen ik de eerste foto’s zag van deze ring’, vertelt archeoloog Alexander van de Bunt. Op het eerste gezicht valt direct de fraai versierde band op van de ring en de tekst met afbeelding van een dier aan de binnenzijde van de ring. Wat volgde was een lange speurtocht op het internet, vakliteratuur, catalogi en het raadplegen van specialisten in binnen- en buitenland. Het bleek niet zomaar een ring, maar iets uitzonderlijks, iets unieks.

Poëzie-ring

Al gauw werd duidelijk dat dit ging om een wat de Engelsen omschrijven als black letter posy ring, daterend uit de periode 1375-1550. Een soort poëzie-ring met een dichtregel of motto in gotisch schrift. Een enkele keer komt er een tekst voor in het Duits, meer geregeld in het Latijn en het (Normandisch) Frans en het vaakst in het Engels. De teksten zelf zijn vaak niet bijster origineel – in het genre ‘denk aan mij’, ‘vergeet niet wie je lief hebt’ of ‘ik houd alleen van jou’ – maar soms ook grappig, cynisch of meer symbolisch.

Hoewel een enkele ring wel van Franse origine is wordt tegenwoordig algemeen aangenomen dat dit type ringen in Engeland is gemaakt en gebruikt. De Franse tekst staat dit niet in de weg: het was destijds dé taal voor handels- en liefdesrelaties in welgestelde kringen. Hoe de ring in Utrecht terecht is gekomen en weer verloren, zal altijd wel een raadsel blijven.

Liefdesring

Het gaat hier om een middeleeuwse liefdesring, die werd gegeven door een man aan een vrouw, omgekeerd was dit niet zo gebruikelijk. Als de bij Utrecht gevonden ring is gebruikt als trouwring, kan deze ook als een soort huwelijkscontract worden gezien, een bezegeling van een zakelijke overeenkomst uit een tijd dat huwelijken nog werden gearrangeerd tussen families, waarbij bezit, titels en vermogen werden gewaarborgd. Liefde kwam daarbij in principe op de tweede plaats. Het kan zijn dat er wel sprake was van verliefdheid, maar mogelijk werd met het geven van de ring ook de hoop uitgesproken dat met het openstellen van elkaars hart de liefde een kans kreeg.

Inscriptie

Aan de binnenzijde van de ring staan letters gegraveerd met daarboven liggende afkortingsstreepjes. Zoals gebruikelijk vanaf het + teken gelezen, staat hier Amours portent mon cuer à mon ami, ofwel ‘Liefde voert mijn hart naar mijn lief’. De spatie tussen de laatste a en mi lijkt niet opzettelijk, want als we à mon à mi, dan levert dat niets begrijpelijks op, ook niet wanneer we het afgebeelde hartje en de viervoeter als deel van een rebus zien.

Het is tot op heden niet gelukt deze versregel te koppelen aan een overgeleverd Frans gedicht. Interessant is wel dat dit de woorden van een vrouw  lijken te zijn: ‘liefde voert mijn hart naar mijn ami’ (mannelijke geliefde)’. Als dit – zoals gebruikelijk – een geschenk was van een man aan zijn vrouwelijke geliefde, aanstaande of bruid, dan zou je hier eerder à mon amie verwachten. Zeer onwaarschijnlijk gezien de tijdperiode, maar niet onmogelijk is dat de ring is gegeven van een man aan een man. Over dit laatste kunnen we slechts speculeren. Uiteraard is het ook mogelijk dat de gever van de ring hele andere bedoelingen had dan wij ons kunnen voorstellen.

Gevlekte viervoeter

Ondanks dat er relatief veel (posy) ringen met teksten voorkomen, bestaat er – na uitvoerig onderzoek – geen enkele die vergelijkbaar is met deze tekstregel of deze afbeelding. Voor de viervoeter met zwarte vlekken bestaan verschillende interpretaties. Eén daarvan is dat dit dier een panter is, die in vroegmiddeleeuwse bronnen een positieve betekenis heeft, in tegenstelling tot de luipaard. De panter wordt veelal geassocieerd met Christus. We kunnen ook te maken hebben met een windhond, een hondenras dat erg in trek was bij de adel en symbool staat voor (huwelijks)trouw en standvastigheid. 

Wil je meer te weten komen over de vondst?

Lees in maart een uitgebreid artikel in het archeologisch magazine ‘ARCH’.

Ook iets gevonden in de provincie Utrecht?

Bij het Meldpunt Archeologie voor de provincie Utrecht van Landschap Erfgoed Utrecht kunnen experts je meer vertellen over je vondst. Meldingen dragen bij aan het inzicht en behoud van archeologisch erfgoed. Neem daarom gerust contact op met het meldpunt, dat kan via meldpunt.archeologie@landschaperfgoedutrecht.nl en telefonisch via 030 220 5534. Iets gevonden buiten de provincie Utrecht? We verwijzen je graag door naar de site van de Portable Antiquities of the Netherlands (PAN).

Met dank aan: De vinder voor het ter beschikking stellen van zijn ring voor dit artikel en Anton Cruysheer van Landschap Erfgoed Utrecht en Janet van der Meulen van de Vrije Universiteit voor het onderzoek.

Deze vondst in aangemeld in PAN onder nr. PAN-00048324.

meer
meer